Herinner je het nog? Dr. Christel Veen van de Radboud Universiteit Nijmegen loste een mysterie op rond een collectiestuk van ons museum. En ze heeft het weer gedaan! Deze keer identificeerde ze een zwaar gehavende (half)naakte man. Maar is het een god of een keizer? Iconografisch onderzoek deel II.
Waar begon dit avontuur ook alweer?
Laten we even terugspoelen. Het vorige onderzoek bracht een team van specialisten samen, allemaal gedreven door één brandende vraag: wat stelden deze twee beschadigde, raadselachtige stukken steen eigenlijk voor?
Archeoloog prof. dr. Wim de Clercq van de Universiteit Gent zette de bal aan het rollen. Zijn observatie was intrigerend: van Zeeland tot aan Tongeren zijn er vrijwel géén natuurstenen Romeinse godenbeelden of fragmenten daarvan gevonden, uitgezonderd die van de Nehalenniatempels bij Domburg en Colijnsplaat. Dat betekent dat we er nog nauwelijks iets over weten – en juist daarom is het zeer de moeite waard om er meer over te leren! Prof. dr. De Clercq had zo’n vermoeden: misschien keken we wel naar minstens één beeld van Hercules.
Om meer te weten te komen, schakelde hij geoloog prof. dr. Roland Dreesen van de Universiteit Gent in. Die deed onderzoek naar de steensoorten om te achterhalen uit welke steengroeve de fragmenten oorspronkelijk kwamen. De uitkomst? Eén stuk bleek van zandsteen, het andere van kalksteen.
De ontknoping
Ondertussen was oud-provinciaal archeoloog Robert van Dierendonck druk bezig de collectieregistratie van ons museum op orde te brengen. Om de ontbrekende gegevens aan te vullen schakelde hij de hulp in van Dr. Christel Veen, specialist Romeinse iconografie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Door bepaalde uiterlijke kenmerken nauwkeurig te bestuderen, kon Dr. Veen vaststellen dat het zandstenen fragment ooit van een Herculesbeeld moet zijn geweest.
Benieuwd naar die afwijkende iconografie en hoe dr. Veen tot deze conclusie kwam? Klik hier en ontdek het hele verhaal!
En nu het vervolg: een zwaar gehavend beeldfragment
Het tweede stuk dat hier wordt besproken is van een zwaar gehavend kalkstenen reliëf. We zien volgens dr. Veen een mannelijke figuur met gespierde benen en een breed lichaam. Zijn hoofd, een stuk van het bovenlijf, de rechterarm en een deel van het linkerbeen zijn verdwenen. Van het zwaar gehavende bewaarde deel van het lichaam is het oppervlak flink beschadigd. Zo is niet te zien of de man volledig naakt is, of een kledingstuk om de lendenstreek heeft gewikkeld. In zijn linkerhand heeft hij een object dat smal van onderen is en naar boven breder uitloopt en tegen zijn linkerarm en -schouder ligt.
Een gedeeltelijk of volledig naakte man: God of keizer?
Dit alles klinkt niet erg hoopgevend als we willen weten wie hier is afgebeeld, maar dat blijkt mee te vallen. Bij het reliëf dat hier eerder is besproken, maakte de leeuwenhuid duidelijk dat hier alleen Hercules kan zijn afgebeeld. Zo’n duidelijke aanwijzing ontbreekt op dit reliëf, maar er zijn wel twee andere aanknopingspunten voor de identificatie. Bij een onderzoek als dit begin je met het wegstrepen van de mogelijkheden. Zo is de man gedeeltelijk of volledig naakt, wat aangeeft dat hij een god of held is. Waarom kan hij geen keizer zijn? Er zijn tenslotte diverse standbeelden van halfnaakte of naakte Romeinse keizers, die zich graag presenteerden aan hun onderdanen als atletische goden. Zo zijn er beelden van keizer Claudius (41-54 na Chr.) als gespierde Jupiter, terwijl Claudius allesbehalve gespierd was. Met uitzondering van enkele reliëfs in het oosten van het Romeinse rijk zijn keizers op reliëfs niet naakt of halfnaakt. De man op het reliëf is dus waarschijnlijk een god of held.
Een hoorn als symbool voor welvaart
Zijn linkerarm en het voorwerp dat hij daarmee vasthoudt zijn zwaar beschadigd. Het kan een knots zijn, die hij tegen zijn linkerschouder houdt, maar ook een hoorn des overvloeds, een cornucopiae. Als het een knots is, hebben we hier zeker te maken met Hercules. Een hoorn des overvloeds zien we bij sculpturen, maar ook vaak op munten. De hoorn was tot de rand gevuld met vruchten en korenaren en symboliseerde welvaart en overvloed. Dergelijk hoorns waren attributen van goden en andere mythologische figuren. We zien ze vooral bij godinnen die welvaart en voorspoed brachten zoals Fortuna, Ceres, Abundantia, en de Zeeuwse godin Nehalennia. Aangezien de figuur op het reliëf een man is, vallen deze opties af.
De symboliek
De verzameling mannelijke figuren met een cornucopiae is divers. Riviergoden vormen de grootste groep, maar zij worden altijd half liggend afgebeeld. Huisgoden hebben vaak in de ene hand een offerschaaltje en in de andere een hoorn des overvloeds. Het zijn dansende jongemannen, en nooit naakt, dus ook die mogelijkheid valt af. Plutus, kind van de graangodin Ceres, is de god van de rijkdom, maar de figuur op het reliëf is geen kind. Dan zijn er enkele reliëfs van Bacchus met een cornucopiae en wat Griekse munten met Apollo op de voorkant en een cornucopiae op de achterkant. Zowel de gespierde benen van de man op het reliëf als de schaarsheid van voorbeelden maakt het onwaarschijnlijk dat een van deze twee goden op het Aardenburgse reliëf staat. De twee laatste opties zijn Zeus/Jupiter en Herakles/Hercules. Beide goden worden in de Griekse mythologie verbonden met het ontstaan van de hoorn des overvloeds. Als kind breekt Zeus per ongeluk de hoorn af van zijn verzorgster Amaltheia, een geit die ook eens nimf was. Zeus vult de hoorn tot de rand met vruchten en graan. In een andere mythe vecht Herakles met de riviergod Acheloös om de mooie Deianeira. Acheloös neemt eerst de gedaante aan van een zeemonster, maar verandert dan in een reusachtige stier. Herakles breekt vervolgens een hoorn van de stier af, waardoor de riviergod zijn kracht verliest en onze held het gevecht wint. De godin van de overvloed Abundantia, vult de hoorn met vruchten en graan, waarmee de hoorn het symbool van overvloed is geworden.
Een Herculesverering in Aardenburg
Dr. Veen kaartte het in haar vorige onderzoek al kort aan. Zijn er aanwijzingen voor een Herculesverering in Aardenburg? Ze vermoed van wel en vertelt het volgende: hoewel beide goden dus een band hebben met de cornucopiae, wordt Jupiter hier in de Romeinse tijd nauwelijks mee afgebeeld. Romeinse beelden en beeldjes van Hercules met een cornucopiae zijn er daarentegen wel. Het zijn er niet heel veel, maar genoeg om hier te opperen dat Hercules en niet Jupiter is afgebeeld op het tweede reliëf. Alleen al in Nederland zijn er in en bij forten langs de Romeinse limes, maar ook in het onlangs ontdekte heiligdom in Herwen (Gelderland) diverse grote en kleine Hercules-beelden gevonden, maar ook altaren die door soldaten waren opgericht voor Hercules. Ook Aardenburg had een Romeins fort, dat vanaf 170 tot het eind van derde eeuw in gebruik was. Het is dus niet vreemd dat Hercules werd vereerd in Aardenburg.
Het publiceren van de onderzoeksresultaten en wetenschapsvalorisatie
De resultaten zullen later dit jaar wereldkundig gemaakt worden middels een wetenschappelijke publicatie door de betrokken specialisten. Bij Provincie Zeeland is een subsidieverzoek ingediend om met behulp van moderne technologie het zandstenen Herculesbeeld te reconstrueren. Hierover later meer. Fingers crossed!
Wist je dat?
Wist je trouwens dat deze beelden vroeger helemaal niet grijs of wit waren? De Romeinen gebruikten verschillende kleuren om beelden mee te versieren en/of levendiger te maken. Dit heet polychromie. Na 2000 jaar onder de grond te hebben gelegen, zijn de kleuren echter helemaal verdwenen waardoor ze er nu grijs of wit uitzien.
Archeologieweekend op 8 en 9 augustus
Wil je meer weten over polychromie? Kom dan op 8 of 9 augustus naar het Romeins weekend waar dr. Veen een gratis lezing zal verzorgen over het onderwerp. Kinderen tot 12 jaar kunnen aansluiten bij een workshop polychromie waar ze meer leren over Romeins kleurgebruik en hun eigen helm en zwaard versieren.
Kom de fragmenten in ons museum bewonderen en deel je selfie met Hercules!
